23 Kasım 2017 Perşembe

Türkçe tarihi 10: Osmanlı Fransızcası

Erken dönem Franszıca alıntılarda bazı biçimsel özellikler göze çarpar. Örneğin Franszıca sağır +e ile yazılan dişil sözcükler, 19. yy sonlarına dek Türkçede +a sonsesiyle gösterilir. Bu husus, dönemin Fransızca telaffuzunu yansıtır.

batarya, diploma, entrika, forma, isteka, jandarma, kadavra, karamela, kontra, kopya, krema, kumanda, kumpanya, madalya, madama, manevra, marka, mezura, mezura, moda, natura, nota, pırlanta, plaka, politika, posta, romatizma, rondela, tabela, üniforma

Fransızca çift sessizle biten eril sözcüklere Türkçede +o sonsesi eklenir.

banko, bilardo, iskonto, kadastro, kadro, manifesto, parlamento, protesto, tiyatro ( <  banque, billard, escompte, cadastre, cadre, manifeste...)

Dişil +a ve eril +o takıları İtalyancayı andırsa da bu sözcüklerin İtalyancadan alıntı olmaları olasılığı düşüktür. Örneğin alıntı tarihinde İtalya’da parlamento kurumu mevcut değildir; kadastro İtalyancada kullanılmaz; kumanda, manevra, jandarma, üniforma, madalya 19. yy’da Osmanlı ordusunda Fransızlar eliyle girişilen reform çalışmaları çerçevesinde benimsenmiş sözcüklerdir; politika Fransızca olan uluslararası diplomasi dilinden alınmıştır; diploma, moda ve tiyatro kavramlarının Fransız modellerinden aktarım öyküsü ayrıntılı olarak bilinir.

Bu ve buna benzer biçimsel özelliklerden, bazı sözcüklerin Türkçeye aktarılma tarihi yaklaşık olarak kestirilebilir. Mesela dişil sözcüklere +a ekleme alışkanlığının en geç 1860 dolayında sona erdiği anlaşılıyor. Dolayısıyla borsa, nota, entrika, madalya gibi sözcüklerin elimizdeki örnekleri biraz daha geç tarihe de ait olsa gerçekte 1860'tan eski olduklarını kesine yakın bir şekilde söyleyebiliriz. Aynı şekilde, asfalt, kobalt, modern, şans sözcükleri 1860'lardan, hatta 70'lerden eski olamaz, aksi halde halen asfalto, kobalto, moderno ve şanso diyor olurduk. 


İngilizce ile tanışma
19. yy sonuna dek Türkçede kullanılan İngilizce kelimeler 80 dolayındadır. Bunlar arasında buharlı gemi çağının denizcilik terimleri (fayrap, gambot, istimbot, salmastra, tornistan, torpido, transatlantik, uskuna, uskur, yat), mekanik yenilikler (fonograf, kok kömürü, primüs lambası, ray, revolver, roket, şarapnel, telgraf, tren, tramvay, vagon, vinç), Anglo-Amerikan kültürüne özgü kurum ve kavramlar (jüri, miting, pijama, spor, turist) ile, ilginç bir şekilde, alkollü içki kültürüne ilişkin adlar (bar, bitter, cin, panç, rom, viski) önemli bir yer tutar.

Aşağıdaki listede doğrudan doğruya İngilizceden alınmış olup 1901 yılından eski Türkçe metinlerde ve sözlüklerde tespit edebildiğimiz sözcükler gösterilmiştir. İngilizce kökenli olduğu halde Fransızca üzerinden alınmış olması muhtemel olan, ya da İngilizce ve Fransızcada ortak olan kelimeler gösterilmemiştir.

ararot, armonika, banknot, bar, bitter, boks, buldog, bütçe, centilmen, cin “bir içki”, dinozor, dok, dolar, fanila, fayrap, fit “ölçü birimi”, fonograf, galon, gambot, islim/istim, ispiritizma, istimbot, jüri, kanguru, kaşmir, kok, kulüp, leydi, lord, makadam, makrame, maun, mildiyö, miting, panç, panorama, pantograf, pijama, primüs, ray, redingot, revolver, roket, rom, salmastra, sör “beyefendi”, spor, sterlin, stop, stor “perde”, şarapnel, şilin, tartan1, telgraf, tifo, tik “bir ağaç”, tombak, tornistan, torpido, tramvay, transatlantik, tren, tungsten, turist, turmalin, uskuna, uskur, vagon, vinç, viski, yat

6 yorum:

  1. Bir de Türkçedeki Farsça ve Arapça kelimelerin bir analizini yazarsanız süper olur. Farsça ve Arapça kelimeler Türkçeye girerken Türkçenin bazı ses özelliklerini kazanmış. Misal, bu dillerde 'ü', 'ı' ve 'ö' sesleri yok, ama bu dillerden Türkçeye giren kelimelerde bu sesler var, 'a' ile 'e' arası olan ses bizim konuştuğumuz Türkçede 'e' olmuş, Azeri Türkçesinde ise ses değerini korumuş. Bir de bazı Arapça ve Farsça kelimeler ses uyumu kazanarak Türkçeye girmiş, bilhassa da halk Türkçesi üzerinden. Örnekler çoğaltılabilir.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. "Ses uyumu" derken "sesli uyumu" demek istedim.

      Sil
  2. Dişil Fransızca kelimelerin sonuna 'a', çift sessizle biten eril Fransızca kelimelerin sonuna ise 'o' sesi gelmesi o devirde Rumların Türkçeye Fransızca kelime girişinde oynadığı rolle alakalı sanırım, bu ses özellikleri Yunancayı çağrıştırıyor.

    YanıtlaSil
  3. İskonto sonunda oyla gelmiş ama aynı kökten Reeskontun sonunda birşey yok, bu da sonradan alındığına delil. Reeskont kredileri şu aralar gündemde olduğundan aklıma geldi her nedense.

    YanıtlaSil
  4. Sevan Beyciğim iyi akşamlar, küçük harfler ne zaman ve neden icat edildi. Yine ikincisi sesli harfler meselesi, yanlış bilmiyor isem elimizdeki en eski sesli harf girit yazısı olan lineer b.
    Mesela daha eski olan semitik diller neden farkedememiş sesli harfleri, dilin yapısı ile mi ilgili?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Selamlar, sessizler ve okutucu harfler ile yazmak semitik dillerin yapısına gayet uygun. Kelime anlamını ve çekimini belirli büküm kuralları üzerinden kazanıyor, yani belirli sessiz + okutucu kalıpları öğrenilerek birçok kelime rahatlıkla anlaşılabiliyor. Yabancı ve düzensiz kelimeler
      için ya da yeni öğrenenlere kolaylık açısından bildiğimiz hareke sistemi geliştirilmiş, fakat dile hakim olan insanlar günümüzde bile harekeleri kullanma ihtiyacı hissetmiyor.

      Şurada yazının gelişimiyle ilgili çok hoş ve bilgilendirici bir amatör video var, isterseniz bakabilirsiniz;

      https://www.youtube.com/watch?v=PdO3IP0Pro8&list=PLc4s09N3L2h3HtaAYVqOVKGt2h6wRasw2&index=13

      Sil